Παρασκευή, 5 Ιουλίου 2013

Πραγματική ή άμεση δημοκρατία και ο τρόπος που μπορεί να εφαρμοστεί στις σημερινές συνθήκες που δεσπόζει η Νεοφιλελεύθερη Ολιγαρχία

Το έτος 2011 σημαδεύτηκε από ένα σημαντικό, πρωτόγνωρο γεγονός: τη δυναμική εμφάνιση ευρέων κοινωνικών στρωμάτων στο πολιτικό προσκήνιο σε σειρά χωρών, από την Τυνησία και την Αίγυπτο μέχρι την Ισπανία, την Ελλάδα και τη Νέα Υόρκη. Η εμφάνιση αυτή είχε δύο νέα βασικά στοιχεία: πρώτον, την αυτοοργάνωση και τον αυτοκαθορισμό των πολλών, χωρίς κόμματα, αντιπροσώπους, συνδικαλιστές και γραφειοκρατίες, και δεύτερον, την απαίτηση για άλλο τρόπο πολιτικής διακυβέρνησης. H απαίτηση αυτή, ενώ στις χώρες της Αφρικής αφορούσε την πτώση των δικτατορικών και ανελεύθερων καθεστώτων, τις εκλογές, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τις ατομικές ελευθερίες, στις δυτικές χώρες εστιάστηκε στην πραγματική ή άμεση δημοκρατία και στον τρόπο με τον οποίο αυτή μπορεί να πραγματοποιηθεί στις σημερινές συνθήκες. Οπότε το πρώτιστο ζήτημα είναι ο ορισμός και το περιεχόμενό της.

 
Επειδή η άμεση δημοκρατία ως αντίληψη και ως πολίτευμα δημιουργήθηκε πρώτη φορά -και μοναδική- στην αρχαία Ελλάδα, είναι φυσικό να αναζητηθεί ο ορισμός της και τα χαρακτηριστικά της στην Αθήνα του 5ου-4ου αιώνα π.Χ. και στους στοχαστές που ασχολήθηκαν με αυτήν. Η αναδρομή στην αθηναϊκή δημοκρατία δεν αποτελεί αναζήτηση μοντέλου και συνταγής` είναι απαραίτητη για να γίνει δυνατή η σύγκρισή της με τα σημερινά πολιτεύματα και να διακριβωθεί εάν αυτά είναι δημοκρατικά ή ολιγαρχικά και, επί πλέον, για να καταστεί δυνατός ο προσανατολισμός στο παρόν με γνώμονα δημοκρατικές αξίες και αντιλήψεις, και όχι ολιγαρχικές. H αναδρομή αποτελεί, δηλαδή, ένα είδος πλαισίου και πυξίδας για περαιτέρω συζήτηση στις σημερινές ιδιαίτερα δύσκολες συνθήκες μεγάλης θεωρητικής και πολιτικής σύγχυσης.

 O πρώτος ορισμός της δημοκρατίας βρίσκεται στον Ηρόδοτο, ο οποίος την περιγράφει συνοπτικώς και ουσιαστικώς ως «το πολίτευμα στο οποίο άρχει το πλήθος [...] και τα αξιώματα απονέμονται διά κλήρου, όλοι λογοδοτούν για τη διαχείριση της αρχής, και οι αποφάσεις λαμβάνονται από κοινού». O Περικλής στον θουκυδίδειο «Επιτάφιο» λέει: «το όνομα της πολιτείας μας είναι δημοκρατία, επειδή η διακυβέρνηση γίνεται από την πλειοψηφία και όχι από τους ολίγους».

 Με τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη ο ορισμός λαμβάνει τις πολιτικές ή ταξικές διαστάσεις του. Η δημοκρατία ορίζεται ως η κυριαρχία των κατώτερων στρωμάτων, των απόρων και πτωχών, αφού αυτοί μαζί με τα μικρομεσαία στρώματα αποτελούν το μεγαλύτερο μέρος των πολιτών της πόλεως, και ως εκ τούτου έχουν την πλειοψηφία στη συνέλευση των πολιτών. Ο Πλάτων αναφέρει ότι: «δημοκρατία γεννιέται όταν οι πτωχοί [...] δίνουν σε όλους ίσα πολιτικά δικαιώματα και ίση συμμετοχή στα αξιώματα, τα οποία ως επί το πλείστον αναθέτουν με κλήρο». Ο Αριστοτέλης από την πλευρά του είναι πιο αναλυτικός: «δημοκρατία υπάρχει όταν είναι κυρίαρχο το πλήθος». Επίσης: «δημοκρατικό είναι το πολίτευμα όταν αυτοί που δεν κατέχουν μεγάλη περιουσία και οι άποροι, είναι κυρίαρχοι στην πολιτεία». «Δύο στοιχεία φαίνεται πως ορίζουν τη δημοκρατία: η πλειοψηφία να είναι κυρίαρχη και η ελευθερία». «Βασικό στοιχείο της ελευθερίας είναι το να άρχουν όλοι με τη σειρά». «Το να αποφασίζουν όλοι οι πολίτες περί όλων των ζητημάτων είναι δημοκρατικό. Αυτή την ισότητα επιζητεί ο δήμος».

 Συνεπώς, δημοκρατικό πολίτευμα είναι αυτό στο οποίο κυρίαρχος είναι ο δήμος, το σύνολο των πολιτών, και όχι οι πολιτικοί και τα κόμματα. Αυτό σημαίνει ότι όλοι οι πολίτες, αυτοπροσώπως και δίχως καμιά διαμεσολάβηση, χωρίς αντιπροσώπους και γραφειοκράτες, λαμβάνουν τις αποφάσεις, θεσπίζουν τους νόμους, δημιουργούν δίκαιο, ασκούν την εξουσία υπό όλες τις μορφές της και ελέγχουν την εξουσία. Για όλους τους πολίτες ισχύει η απόλυτη πολιτική ισότητα χωρίς διακρίσεις και προϋποθέσεις καταγωγής, περιουσίας, παιδείας, φυλής ή θρησκεύματος. Η ισότητα αυτή υλοποιείται με δύο βασικούς θεσμούς: τη συνέλευση των πολιτών («εκκλησία του δήμου»), στην οποία όλοι οι πολίτες ασκούν την κυβερνητική και νομοθετική εξουσία άμεσα, και την κλήρωση, με την οποία όλοι με τη σειρά τους ασκούν την εκτελεστική και δικαστική εξουσία. Διά κληρώσεως ορίζονται οι πεντακόσιοι βουλευτές, οι εννέα και οι υπόλοιποι 700 άρχοντες και οι 6.000 δικαστές της Ηλιαίας. Αιρετά είναι τα αξιώματα στα οποία απαιτούνται πείρα, ικανότητες και αρετές, όπως τα στρατιωτικά και τα οικονομικά. Στη συντριπτική τους πλειονότητα, όμως, τα αξιώματα είναι κληρωτά, που σημαίνει πως η ειδοποιός διαφορά της δημοκρατίας είναι η κλήρωση, και όχι οι εκλογές – αυτό επισημαίνουν οι αρχαίοι ιστορικοί και φιλόσοφοι και ιδιαιτέρως ο Αριστοτέλης. Η θητεία όλων των αξιωματούχων είναι ενιαύσια, μετά το τέλος της οποίας διενεργείται ουσιαστικός και ενδελεχής έλεγχος, με αυστηρές ποινικές κυρώσεις.

Tα κοινοβουλευτικά πολιτεύματα δεν είναι δημοκρατίες, αλλά καθαρόαιμες ολιγαρχίες

Tο δυτικό κοινοβουλευτικό πολίτευμα αποκαλείται δημοκρατία, συνοδευόμενη ενίοτε από διάφορα επίθετα (έμμεση, φιλελεύθερη, αστική, αντιπροσωπευτική). Όμως ούτε αντιπροσωπευτική είναι ούτε δημοκρατία.

 Αντιπροσωπευτική δεν είναι, διότι οι ασκούντες την εξουσία δεν αντιπροσωπεύουν τα συμφέροντα των κατώτερων και μικρομεσαίων στρωμάτων ή το κοινό συμφέρον, όπως συνήθως διατυμπανίζεται, αλλά το δικό τους, των κομμάτων τους, καθώς και των ολίγων ισχυρών και πλουσίων, όπως κατέδειξε εμφανώς και προκλητικώς η παγκόσμια κρίση από το φθινόπωρο του 2008. Πράγματι, κατά τη διάρκειά της οι κυβερνήσεις των κοινοβουλευτικών πολιτευμάτων ευνόησαν σκανδαλωδώς με αρκετά δισεκατομμύρια και άλλα νομοθετικά μέτρα τις τράπεζες, τις επιχειρήσεις και τους εργοδότες, στρεφόμενες ταυτοχρόνως κατά των κατώτερων και μικρομεσαίων στρωμάτων και του κοινού συμφέροντος.

 Δημοκρατία δεν είναι, διότι την ουσιαστική εξουσία δεν ασκούν οι πολλοί, ο δήμος, αλλά οι ολίγοι, τα κόμματα και οι βουλευτές. Αυτοί λαμβάνουν τις αποφάσεις, ψηφίζουν τους νόμους, καθορίζουν τη δικαστική και την εκτελεστική εξουσία. Οι πολλοί δεν συμμετέχουν σε καμία μορφή εξουσίας. Είναι παθητικοί ψηφοφόροι, εκτελεστές και υπήκοοι, όπως ακριβώς οι γυναίκες και οι δούλοι στην αρχαία πόλιν. Δεν υπάρχει δηλαδή στα κοινοβουλευτικά πολιτεύματα κυρίαρχη συνέλευση πολιτών, δεν υπάρχει δήμος που να συνεδριάζει, να διαβουλεύεται και να αποφασίζει -και δίχως δήμο δεν μπορεί να υπάρξει δημοκρατία. Επίσης, η κλήρωση, η ειδοποιός διαφορά της δημοκρατίας, απουσιάζει παντελώς. Τα κοινοβουλευτικά πολιτεύματα έχουν ως βασικά οργανωτικά και λειτουργικά στοιχεία τούς «αντιπροσώπους», τα κόμματα και τις εκλογές, που, αν και θεωρούνται δημοκρατικά χαρακτηριστικά, στην πραγματικότητα είναι ολιγαρχικά και αριστοκρατικά. Διότι επιτρέπουν την πρόσβαση στην εξουσία μόνο των ολίγων, πράγμα που ήξεραν τόσο οι αρχαίοι ιστορικοί και φιλόσοφοι (Ηρόδοτος, Πλάτων, Αριστοτέλης) όσο και οι νεότεροι (Χομπς, Μοντεσκιέ, Ρουσό).

 Είναι εμφανές πως η «αντιπροσώπευση» καταργεί τη δημοκρατία και η δημοκρατία είναι αντίθετη στην «αντιπροσώπευση». Ο όρος, λοιπόν, «αντιπροσωπευτική δημοκρατία» είναι σχήμα οξύμωρο, περιέχει αντίφαση εν τοις όροις. Επομένως, τα κοινοβουλευτικά πολιτεύματα δεν είναι δημοκρατίες, αλλά καθαρόαιμες ολιγαρχίες -φιλελεύθερες ολιγαρχίες τα αποκάλεσε σωστά ο Κορν. Καστοριάδης (διότι υπάρχουν και μη φιλελεύθερες, όπως τα μουσουλμανικά καθεστώτα, η Κίνα, η Κούβα κ.ά.). Σήμερα πάντως έχουν μεταλλαχθεί σε νεοφιλελεύθερες ολιγαρχίες. Ως εκ τούτου οι Ευρωπαίοι της νεωτερικότητας δεν επινόησαν τη δημοκρατία, όπως λέγεται συνήθως, αλλά τον κοινοβουλευτισμό, το «αντιπροσωπευτικό» πολίτευμα, τα κόμματα, την καθολική ψηφοφορία, τη γενίκευση των δικαιωμάτων και ελευθεριών, την κατάργηση της δουλείας. Αυτά είναι βεβαίως πολύ σημαντικές κατακτήσεις αλλά δεν καθιστούν το πολίτευμα δημοκρατικό. Τη δημοκρατία επινόησαν οι αρχαίοι Έλληνες, και δη οι Αθηναίοι.

 Τη σύγχυση περί δημοκρατίας και περί των σημερινών πολιτευμάτων δημιουργούν και συντηρούν εκείνοι ακριβώς που επωφελούνται από τη σύγχυση αυτή και από την απουσία της δημοκρατίας, ήτοι τα κόμματα, οι πολιτικοί, οι γραφειοκράτες, οι τράπεζες, οι επιχειρήσεις, τα μεγάλα οικονομικά συμφέροντα, τα παντοδύναμα ΜΜΕ και οι πάσης φύσεως διανοούμενοι. Ενώ σε όλες τις χώρες μιλούν για (και θεωρούν ότι έχουν) δημοκρατία, εν τούτοις σε καμία από αυτές δεν υπάρχει δημοκρατία. Χρησιμοποιούν μία λέξη χωρίς πραγματική και αληθή υπόσταση, χωρίς αντίκρισμα και γείωση στην πραγματικότητα, μία λέξη ακατοίκητη. Πρόκειται περί ιδεολογίας με την αρνητική σημασία του όρου, περί ψευδούς συνειδήσεως όπως έλεγε ο Μαρξ, ήτοι περί συνόλου ιδεών που αντί να βοηθούν στην κατανόηση της πραγματικότητας συντείνουν στη συγκάλυψή της. Στην Ελλάδα η σύγχυση επιτείνεται με τη λανθασμένη μετάφραση του όρου Republic ή Republique ως «δημοκρατία». Republic όμως δεν σημαίνει δημοκρατία, σημαίνει το μη μοναρχικό καθεστώς, που δεν έχει κληρονομικό ανώτατο άρχοντα αλλά αιρετό με καθολική ψηφοφορία, κόμματα και Κοινοβούλιο – δηλαδή τον κοινοβουλευτισμό.

 Τα επίθετα της δημοκρατίας (έμμεση, κοινοβουλευτική, φιλελεύθερη κ.λπ.) δεν είναι παρά ιδεολογικές κατασκευές, μεταμφιέσεις του κοινοβουλευτισμού, με σκοπό την απόκρυψη του ολιγαρχικού χαρακτήρα του και τον αποπροσανατολισμό των ανθρώπων. Η δημοκρατία δεν χρειάζεται επίθετα, διότι αυτά επιτίθενται στο ουσιαστικό, στην ουσία. Το μόνο επίθετο που καταχρηστικώς μπορεί να χρησιμοποιηθεί για διευκρίνιση είναι «άμεση» -η δημοκρατία δεν μπορεί παρά να είναι άμεση. Όποιος, λοιπόν, για να χαρακτηρίσει το κοινοβουλευτικό πολίτευμα χρησιμοποιεί τον όρο δημοκρατία, έστω με ένα επίθετο, είτε απατά είτε απατάται –τρίτη εκδοχή δεν υπάρχει.

 Το ίδιο ισχύει για την Αριστερά και τους διανοουμένους της, που χρησιμοποιούν για το καθεστώς το οποίο οραματίζονται τους όρους «σοσιαλιστική», «κομμουνιστική», «προλεταριακή», «εργατική» ή «λαϊκή» δημοκρατία καθώς και τον όρο «δημοκρατικός συγκεντρωτισμός». Όλα αυτά ουδεμία σχέση έχουν με τη δημοκρατία, απλώς έχουν αντικαταστήσει τον ατυχή όρο «δικτατορία του προλεταριάτου», και χρησιμοποιούνται για να συγκαλύψουν τον αντιδημοκρατικό χαρακτήρα των σοσιαλιστικών και κομμουνιστικών καθεστώτων.

 [ΠΗΓΗ: Γιώργος Οικονόμου, Δρ. Φιλοσοφίας, Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ, άρθρο στην ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ, Τετάρτη 19 Ιουνίου 2013]